Projekt ustawy o zmianie Kodeksu postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw zakłada istotne rozszerzenie mechanizmów konsensualnych w postępowaniu karnym. Celem proponowanych rozwiązań jest jednoczesne wzmocnienie pozycji pokrzywdzonego, usprawnienie i przyspieszenie postępowań karnych oraz stworzenie realnych warunków do uzyskania sprawiedliwego rozstrzygnięcia korzystnego również dla oskarżonego. Projekt wpisuje się w trend racjonalizacji procesu karnego i ograniczenia jego nadmiernej formalizacji.

Jednym z kluczowych elementów reformy jest wprowadzenie do postępowania przygotowawczego dwóch nowych podstaw umorzenia postępowania przez prokuratora. Pierwszą z nich ma być umorzenie mediacyjne, oparte na skutecznej mediacji pomiędzy podejrzanym a pokrzywdzonym. Rozwiązanie to znajdzie zastosowanie w ściśle określonej kategorii występków o mniejszej wadze, popełnionych przez osoby dotychczas niekarane za przestępstwa umyślne, pod warunkiem zawarcia i wykonania ugody. Umorzenie będzie mogło zostać dodatkowo powiązane z obowiązkiem zapłaty świadczenia pieniężnego w wysokości do 20 000 zł na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej, przy czym jego zastosowanie zostanie wyłączone, jeżeli byłoby sprzeczne z celami kary, w szczególności z potrzebą zapobiegania recydywie.

Drugą nową instytucją ma być umorzenie w sprawach mniejszej wagi bez pokrzywdzonego, obejmujące wybrane przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów. Także w tym przypadku warunkiem będzie niekaralność podejrzanego oraz uiszczenie świadczenia pieniężnego do wskazanego limitu, przy zachowaniu klauzuli ochrony celów kary.

Projekt znacząco wzmacnia również transparentność postępowań konsensualnych przed sądem. Na wniosek oskarżonego prokurator będzie zobowiązany do dołączenia do aktu oskarżenia oświadczenia określającego warunki akceptacji wniosku o wydanie wyroku skazującego, co ma zwiększyć przewidywalność rozstrzygnięć i ograniczyć spory na etapie sądowym.

Istotnemu rozszerzeniu ulegną także możliwości wydawania wyroków skazujących w trybach konsensualnych. Projekt przewiduje objęcie tymi trybami również spraw o zbrodnie, z wyłączeniem czynów zagrożonych karą dożywotniego pozbawienia wolności, a także dopuszczenie składania wniosków o skazanie bez przeprowadzania postępowania dowodowego na znacznie późniejszych etapach postępowania, w tym w toku rozprawy i postępowania dowodowego. Oznacza to istotne zwiększenie elastyczności procesu karnego i większą rolę negocjacji procesowych.

Dodatkowym gwarancyjnym rozwiązaniem jest wprowadzenie zakazu dowodowego, który uniemożliwi wykorzystanie oświadczeń składanych przez oskarżonego w toku negocjacji porozumienia, jeżeli ostatecznie do jego zawarcia nie dojdzie, a oskarżony wyrazi sprzeciw wobec ich użycia.

Projekt przewiduje także zmiany w prawie materialnym. Wprowadzane dyrektywy wymiaru kary mają zobowiązać sąd do uwzględniania faktu i treści złożenia wniosku konsensualnego, a przepisy procesowe umożliwią stopniową redukcję odpowiedzialności karnej w zależności od etapu, na którym doszło do skutecznego porozumienia. Może to obejmować m.in. nadzwyczajne złagodzenie kary, warunkowe zawieszenie jej wykonania, a nawet odstąpienie od jej wymierzenia.

Za opracowanie i przedłożenie projektu odpowiada Ministerstwo Sprawiedliwości, a osobą odpowiedzialną jest Arkadiusz Myrcha, Sekretarz Stanu. Planowany termin przyjęcia projektu przez Radę Ministrów to III kwartał 2026 r.

źródło: Serwis Rzeczypospolitej Polskiej, Wykaz prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów, nr projektu UD362, data publikacji: 03.02.2026 r.