Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego przedstawiło projekt ustawy o zmianie ustawy o Polskiej Akademii Nauk oraz niektórych innych ustaw. Projekt zapowiada kompleksową reformę Polskiej Akademii Nauk – jednej z najważniejszych instytucji naukowych w kraju. Celem nowelizacji jest wzmocnienie pozycji PAN w systemie nauki, zwiększenie przejrzystości jej funkcjonowania oraz dostosowanie działalności Akademii do współczesnych wyzwań.

Dlaczego potrzebna jest reforma?

Obowiązująca ustawa o PAN z 2010 roku przez ostatnie 15 lat była nowelizowana jedynie w ograniczonym zakresie. W tym czasie w nauce i gospodarce zaszły ogromne zmiany – od rosnącej roli interdyscyplinarności, po potrzebę komercjalizacji wyników badań i społecznej odpowiedzialności nauki.

Zarówno analizy ministerstwa, jak i liczne głosy środowiska naukowego – członków PAN, dyrektorów instytutów i związków zawodowych – wskazują na potrzebę głębokiej modernizacji Akademii. Nowy projekt ustawy jest efektem szerokich konsultacji i współpracy z Prezesem PAN, dyrektorami instytutów oraz przedstawicielami pracowników naukowych.

Siedem filarów reformy

Projekt ustawy obejmuje szereg rozwiązań, które można ująć w siedem głównych obszarów:

1. Większa efektywność i przejrzystość działania

Nowe organy, takie jak Zgromadzenie Dyrektorów Instytutów Naukowych i jego Prezydium, mają usprawnić procesy decyzyjne i zwiększyć koordynację działań pomiędzy jednostkami. Wzmocnione zostaną kompetencje Prezesa PAN, ale jednocześnie wprowadzone zostaną mechanizmy odpowiedzialności, audytu i jawności decyzji.

2. Integracja środowiska naukowego

Reforma zakłada zbliżenie korporacji uczonych i instytutów naukowych poprzez wspólne platformy decyzyjne i uproszczoną strukturę organizacyjną. Celem jest budowanie silnej, zintegrowanej wspólnoty naukowej oraz rozwój interdyscyplinarnych projektów badawczych.

3. PAN jako atrakcyjne miejsce pracy

Projekt przewiduje ujednolicenie zasad zatrudniania, wprowadzenie elastycznych form pracy oraz przejrzyste systemy ocen i nagród. Zmiany mają poprawić stabilność zatrudnienia i umożliwić młodym naukowcom planowanie kariery w ramach PAN.

4. Etyka i odpowiedzialność zawodowa

Nowelizacja wprowadza rozbudowany system odpowiedzialności dyscyplinarnej oraz instytucję mediatora dla pracowników i doktorantów. Wszystkie orzeczenia dyscyplinarne będą rejestrowane w systemie POL-on, co zwiększy przejrzystość i zaufanie publiczne. Wzmocniona zostanie także rola Komisji ds. Etyki w Nauce.

5. Elastyczność i reagowanie na wyzwania współczesności

Instytuty PAN zyskają możliwość tworzenia spółek celowych i fundacji, co pozwoli lepiej zarządzać majątkiem, komercjalizować wyniki badań i współpracować z sektorem prywatnym. To krok w stronę nowoczesnej gospodarki opartej na wiedzy.

6. Wzmocnienie pozycji międzynarodowej

Wprowadzenie międzynarodowych komitetów doradczych w instytutach naukowych ma umożliwić lepsze dostosowanie kierunków badań do światowych trendów. Przejrzyste procedury i wysoki standard etyczny mają zwiększyć atrakcyjność PAN dla zagranicznych partnerów.

7. PAN jako instytucja publicznego zaufania

Reforma ma nie tylko usprawnić wewnętrzne mechanizmy działania, ale też wzmocnić rolę PAN jako niezależnego źródła wiedzy i opinii eksperckich w życiu publicznym. Przejrzystość, etyka i odpowiedzialność mają stać się filarami autorytetu Akademii.

W kierunku nowoczesnej Akademii

Projekt ustawy UD322 to próba kompleksowego unowocześnienia Polskiej Akademii Nauk – instytucji o kluczowym znaczeniu dla rozwoju nauki, gospodarki i społeczeństwa. Wzmacniając jej strukturę, etykę zawodową i współpracę z otoczeniem, ustawodawca dąży do tego, by PAN nie tylko była miejscem badań na najwyższym poziomie, lecz także filarem zaufania publicznego i partnerem państwa w kształtowaniu polityk opartych na wiedzy.

Reforma ma ambicję przywrócić PAN centralną rolę w polskim systemie nauki – jako nowoczesną, transparentną i otwartą instytucję, gotową na wyzwania XXI wieku.

Planowany termin przyjęcia projektu przez Radę Ministrów to IV kwartał 2025 r.

źródło: Serwis Rzeczypospolitej Polskiej