Trwają prace nad projektem nowelizacji ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz Kodeks postępowania cywilnego, którego zasadniczym celem jest uzupełnienie dotychczasowej luki prawnej w zakresie ochrony życia rodzinnego dorosłych osób całkowicie ubezwłasnowolnionych. Projekt został przygotowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości, a jego przyjęcie przez Radę Ministrów planowane jest na drugi kwartał 2026 roku.
Obowiązujące przepisy regulują kwestie kontaktów z osobami małoletnimi, jednak nie przewidują analogicznych rozwiązań w odniesieniu do osób pełnoletnich, nawet jeśli zostały całkowicie ubezwłasnowolnione. W praktyce oznacza to brak jednoznacznej podstawy prawnej do sądowego ustalania lub ograniczania kontaktów takich osób z rodziną czy innymi bliskimi.
Problem ten został dostrzeżony już wcześniej przez Sąd Najwyższy, który w uchwale z 17 maja 2018 r. (III CZP 11/18) wskazał, że przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące nadzoru sądu opiekuńczego nad wykonywaniem opieki nie dają podstaw do regulowania kontaktów z osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną. W konsekwencji powstała sytuacja, w której ochrona więzi rodzinnych i emocjonalnych dorosłych osób ubezwłasnowolnionych nie jest wprost zagwarantowana przez ustawę.
Projekt zakłada wprowadzenie nowych regulacji do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Kodeksu postępowania cywilnego, które umożliwią sądowe ustalenie zasad kontaktów osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej z osobami jej bliskimi – zarówno członkami rodziny, jak i osobami związanymi z nią emocjonalnie.
Nowe przepisy mają jednoznacznie określić, że opiekun prawny sprawujący pieczę nad osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną nie będzie mógł samodzielnie ograniczyć lub zakazać jej kontaktów z innymi osobami bez ingerencji sądu. Wprowadza się zasadę, zgodnie z którą każde ograniczenie bądź zakaz kontaktów wymagać będzie rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego.
Możliwość ograniczenia lub zakazania kontaktów przewidziano wyłącznie w dwóch sytuacjach: gdy utrzymywanie relacji byłoby sprzeczne z dobrem osoby ubezwłasnowolnionej albo gdy stanowiłoby zagrożenie dla jej życia lub zdrowia. W takich przypadkach opiekun będzie zobowiązany do zawiadomienia sądu, który – także z urzędu – będzie mógł podjąć odpowiednie działania.
Projektodawca wychodzi z założenia, że ochrona więzi osoby ubezwłasnowolnionej powinna mieć szeroki charakter. Dlatego uprawnienie do złożenia wniosku o ustalenie kontaktów ma przysługiwać nie tylko opiekunowi prawnemu i samej osobie ubezwłasnowolnionej, lecz także każdemu, kto wykaże uzasadniony interes faktyczny. To rozwiązanie ma umożliwić ochronę relacji nie tylko formalnie rodzinnych, ale również tych opartych na silnych więziach emocjonalnych.
Jednocześnie przewiduje się odpowiednie stosowanie przepisów o kontaktach z dzieckiem, przy czym wyłączona zostanie możliwość nakładania na osobę całkowicie ubezwłasnowolnioną obowiązku utrzymywania kontaktów z rodzicami. Oznacza to dostosowanie znanych już mechanizmów do specyfiki sytuacji osoby dorosłej.
W sprawach dotyczących kontaktów uczestnikami postępowania będą: osoba całkowicie ubezwłasnowolniona, jej opiekun prawny oraz osoba, której dotyczy wniosek. Co istotne, osoba ubezwłasnowolniona będzie musiała zostać wysłuchana, przy odpowiednim zastosowaniu przepisów dotyczących wysłuchania osób z niepełnosprawnościami.
Projekt przewiduje także rozszerzenie zakresu wywiadu środowiskowego. Obejmować on będzie nie tylko sposób funkcjonowania osoby ubezwłasnowolnionej, ale również warunki jej życia, sytuację bytową, stan zdrowia, szczególne potrzeby oraz relacje społeczne. Celem jest zapewnienie sądowi pełnego obrazu sytuacji życiowej osoby, której sprawa dotyczy.
Istotnym elementem projektowanych zmian jest rezygnacja z mechanizmu nakładania sankcji pieniężnych w przypadku niewłaściwego wykonywania kontaktów. W sprawach dotyczących osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej nie będą stosowane przepisy przewidujące zagrożenie nakazaniem zapłaty określonej sumy pieniężnej. Niewykonywanie kontaktów nie będzie więc automatycznie wiązać się z ryzykiem finansowej represji, co odróżnia te postępowania od spraw dotyczących kontaktów z dzieckiem.
Proponowana nowelizacja ma charakter systemowy. Jej głównym założeniem jest wzmocnienie ochrony godności, bezpieczeństwa oraz prawa do utrzymywania relacji osobistych przez dorosłe osoby całkowicie ubezwłasnowolnione. Uregulowanie tej materii wprost w ustawie eliminuje dotychczasową niepewność interpretacyjną i daje sądom jasne narzędzia do rozstrzygania sporów.
Za opracowanie projektu odpowiada Ministerstwo Sprawiedliwości, a osobą nadzorującą jego przygotowanie jest Sekretarz Stanu Arkadiusz Myrcha. Planowane przyjęcie projektu przez Radę Ministrów w drugim kwartale 2026 r. może oznaczać istotną zmianę w praktyce sądów opiekuńczych oraz w sytuacji prawnej osób całkowicie ubezwłasnowolnionych i ich bliskich.
źródło: Serwis Rzeczypospolitej Polskiej, Wykaz prac legislacyjnych i programowych, numer projektu: UD366, data publikacji: 12.02.2026 r.