Projektowana nowelizacja Kodeksu postępowania karnego ma na celu usprawnienie i unowocześnienie zasad stosowania środków zapobiegawczych związanych z ograniczeniem swobody przemieszczania się oskarżonych. Obecnie obowiązujące przepisy przewidują możliwość zastosowania zakazu opuszczania kraju, który może być połączony z zatrzymaniem paszportu lub innego dokumentu uprawniającego do przekroczenia granicy. Warunkiem jego zastosowania jest uzasadniona obawa ucieczki oskarżonego.

Choć na takie postanowienie przysługuje zażalenie, praktyka pokazała, że obecne uregulowania są niewystarczające i nie odpowiadają współczesnym realiom społecznym i prawnym.

Problemy wynikające z obecnych przepisów

Obecnie obowiązujące rozwiązania ograniczają elastyczność organów procesowych. W szczególności:

1. brak możliwości samodzielnego zastosowania środka zapobiegawczego w postaci zatrzymania paszportu lub odmowy jego wydania,
2. brak podstawy prawnej do unieważnienia już wydanego dokumentu paszportowego,
3. nieskuteczność zakazu opuszczania kraju wobec osób, które faktycznie już przebywają za granicą,
4. brak uwzględnienia sytuacji osób pracujących lub mieszkających w innych państwach UE, dla których zakaz opuszczania kraju może oznaczać utratę pracy lub zerwanie więzi rodzinnych.

Ponadto, w aktualnym stanie prawnym prokurator może wystąpić o odmowę wydania lub unieważnienie paszportu w trybie administracyjnym na podstawie przepisów Ustawy o dokumentach paszportowych. Jednak w takiej procedurze kontrola sądowa ogranicza się jedynie do badania formalnej poprawności decyzji, bez merytorycznej oceny zasadności wniosku prokuratora.

Cele i założenia projektu nowelizacji

Projekt zmian zakłada wprowadzenie do Kodeksu postępowania karnego nowych środków zapobiegawczych, które mają zwiększyć skuteczność i proporcjonalność ingerencji w wolność osobistą oskarżonych. Wśród proponowanych rozwiązań znajdują się:

1. zakaz opuszczania terytorium UE – jako alternatywa dla dotychczasowego zakazu opuszczania kraju,
2. możliwość unieważnienia dokumentu paszportowego w ramach postępowania karnego,
3. samodzielne stosowanie środków takich jak zatrzymanie, odmowa wydania lub unieważnienie dokumentu uprawniającego do przekroczenia granicy.

Dzięki tym zmianom, sądy będą mogły elastyczniej dostosować środek zapobiegawczy do konkretnej sytuacji oskarżonego, uwzględniając jego miejsce zamieszkania i charakter zatrudnienia.

Nowe gwarancje procesowe

Istotnym elementem reformy jest wprowadzenie pełnej kontroli sądowej na decyzjami dotyczącymi dokumentów paszportowych. Oznacza to, że każda decyzja o zatrzymaniu, odmowie wydania czy unieważnienia dokumentu będzie mogła być zaskarżona i oceniona przez sąd nie tylko pod względem formalnym, ale także merytorycznym.

Zmiany w ustawie o dokumentach paszportowych

Projekt przewiduje również dostosowanie przepisów ustawy o dokumentach paszportowych. Zmiany obejmują:

1. doprecyzowanie podstawy odmowy wydania paszportu na wniosek sądu lub organy prowadzącego postępowania karne,
2. możliwość unieważnienia paszportu na wniosek sądu lub prokuratora w przypadkach, gdy wobec danej osoby orzeczono odpowiedni środek zapobiegawczy,
3. wprowadzenie obowiązku przekazywania informacji o zastosowaniu lub uchyleniu środków zapobiegawczych dotyczących dokumentów paszportowych do właściwych rejestrów.

Planowana nowelizacja ma na celu uporządkowanie i rozszerzenie katalogu środków zapobiegawczych, tak aby były one skuteczniejsze, a jednocześnie bardziej proporcjonalne do sytuacji życiowej oskarżonych. Wprowadzenie możliwości zakazu opuszczania terytorium Unii Europejskiej oraz samodzielnego stosowania środków dotyczących dokumentów paszportowych pozwoli organom ścigania i sądom na bardziej adekwatne reagowanie w postępowaniach karnych, przy zachowaniu standardów gwarancyjnych dla obywateli.

źródło: Serwis Rzeczypospolitej Polskiej