Pojawił się projekt ustawy o pomocy beneficjentom - osobom fizycznym poszkodowanym w związku z realizacją Programu Priorytetowego "Czyste Powietrze", którego celem jest stworzenie systemowych rozwiązań chroniących osoby fizyczne pokrzywdzone w związku z realizacja Programu Priorytetowego "Czyste Powietrze". Projekt stanowi odpowiedź na narastający problem zwrotów dotacji, który wynika nie z winy samych beneficjentów, ale z działań nierzetelnych wykonawców, którzy niekiedy dopuszczali się czynów o charakterze wręcz przestępczym.
W dotychczasowym funkcjonowaniu programu odnotowano szereg nieprawidłowości, wśród których najpoważniejsze dotyczyły składania wniosków o dofinansowanie bez wiedzy osób, których dane wykorzystywano, poświadczania nieprawdy w dokumentach, czy pobierania przez wykonawców zaliczek bez faktycznego zamiaru realizacji inwestycji. W efekcie, beneficjenci, a nie sprawcy, byli wzywani do zwrotu otrzymanej dotacji, gdyż to na nich spoczywała odpowiedzialność wynikająca z umowy o dofinansowanie, mimo że nie mieli realnego wpływu na powstałe nieprawidłowości.
Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz wojewódzkie fundusze nie dysponują instrumentami pozwalającymi na zawieszenie obowiązków finansowych w sytuacjach, gdy opóźnienia lub niewykonanie prac są niezawinione przez beneficjentów. Fundusze nie mają również jasno określonych podstaw do udzielania ulg lub umorzeń należności wynikających z umów cywilnoprawnych, co w praktyce prowadziło do obciążania poszkodowanych kosztami nieuczciwości wykonawców.
Projekt ustawy zakłada wprowadzenie kompleksowych rozwiązań, które mają z jednej strony chronić osoby fizyczne niebędące sprawcami nadużyć, z drugiej natomiast zabezpieczać interes publiczny i umożliwiać funduszom skuteczne dochodzenie należności. Jednym z kluczowych elementów projektu jest mechanizm pozwalający na ustawowe zawieszenie obowiązku zwrotu dotacji. Zawieszenie to ma następować automatycznie, gdy tylko pojawi się formalna informacja o podejrzeniu popełnienia przestępstwa związanego z uzyskaniem lub wykorzystaniem środków z programu, albo poprzez zawiadomienie złożone przez beneficjenta lub fundusz, albo poprzez wszczęcie postępowania z urzędu.
Co istotne, projekt nie przewiduje żadnej swobody decyzyjnej funduszu w tym zakresie - zawieszenie następuje z mocy prawa, jeżeli spełnione zostaną ustawowe przesłanki. Jedynie w wyjątkowych, określonych przypadkach fundusz będzie mógł czasowo zawiesić obowiązek zwrotu z uwagi na inne niezależne od beneficjenta okoliczności, takie jak toczące się postępowanie restrukturyzacyjne wykonawcy.
Jednym z najbardziej doniosłych rozwiązań proponowanych w projekcie jest stworzenie możliwości dochodzenia roszczeń bezpośrednio od wykonawców, którzy pobrali zaliczki i nie wykonali powierzonych prac. Dotychczas konstrukcja uniemożliwiała funduszom kierowanie roszczeń wprost do wykonawców, pomimo oczywistej ich odpowiedzialności za zaistniałe szkody. Nowe przepisy mają lukę wypełnić, umożliwiając kierowanie roszczeń oraz występowanie przez fundusze w charakterze pokrzywdzonych w postępowaniu karnym. Pozwoli to na skuteczniejsze egzekwowanie zwrotu środków, łącznie z zasądzeniem obowiązku naprawienia szkody na rzecz funduszu.
Wprowadzany mechanizm umorzenia należności wobec beneficjenta ma stanowić rozwiązanie ostateczne. Umorzenie będzie możliwe tylko wtedy, gdy działania podjęte przeciwko wykonawcy okażą się bezskuteczne, albo gdy funduszowi uda się odzyskać należność bezpośrednio od sprawcy. Innymi słowy, odpowiedzialność finansowa państwa ma być jedynie, tzw. "ostatnią tarczą", która chroni osoby, poszkodowane przez wykonawców. Środki przeznaczone na pokrycie takich umorzeń mają pochodzić ze sprzedaży skarbowych papierów wartościowych lub z refundacji w ramach Krajowego Planu Odbudowy.
Warto podkreślić, że projekt nie zmienia zakresu obowiązków beneficjenta wynikających z realizacji inwestycji - dotyczy wyłącznie sytuacji, w których niewykonanie prac lub niezgodność realizacji wynika z działań wykonawców. Jeżeli sąd wyda prawomocny wyrok skazujący wykonawcę, beneficjent będzie zwolniony z obowiązku zwrotu dotacji, a ciężar odzyskania środków przejdzie na fundusz oraz na Skarb Państwa.
Projekt ustawy zakłada ograniczenie zakresu jej stosowania wyłącznie do dotacji udzielanych z KPO i FEnIKS na wnioski złożone do 28 listopada 2024 r. Oznacza to, że nowe mechanizmy nie będą dotyczyć przyszłych odsłon programu finansowanych z Funduszu Modernizacyjnego, ponieważ - jak wskazuje resort - wdrożono już system zabezpieczeń eliminujący wcześniejsze ryzyka. Jednym z tych zabezpieczeń jest wprowadzenie operatorów programu, którzy nadzorują wszystkie etapy procesu po stronie beneficjentów, w tym także momenty najbardziej podatne na nadużycia, takie jak złożenie dyspozycji wypłaty zaliczki. Ich rola polega na weryfikacji podpisów i zapewnieniu, że każda dyspozycja jest składana świadomie i przy udziale samego beneficjenta.
Projekt przewiduje również rozszerzenie kompetencji funduszy o możliwość stosowania ulg w spłacie należności wynikających z umów o dofinansowanie w sytuacjach, w których to beneficjent – z przyczyn życiowych – nie jest w stanie wywiązać się z obowiązków finansowych. Propozycja ta nawiązuje do regulacji ustawy o finansach publicznych i ma umożliwić bardziej elastyczne podejście do osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej.
Za przygotowanie projektu odpowiada Ministerstwo Klimatu i Środowiska, a za prace legislacyjne – Sekretarz Stanu Krzysztof Bolesta. Planowane przyjęcie projektu przez Radę Ministrów przewidziano na pierwszy kwartał 2026 r.
Projekt ten stanowi ważny krok w kierunku uporządkowania zasad ochrony beneficjentów w systemie pozyskiwania środków publicznych na cele ekologiczne. Daje nadzieję na to, że osoby działające w dobrej wierze nie będą ponosić skutków nieuczciwych praktyk wykonawców, a państwo – poprzez nowe rozwiązania – przejmie rolę gwaranta bezpieczeństwa i sprawiedliwości w sytuacjach najbardziej dramatycznych.
źródło: Serwis Rzeczypospolitej Polskiej